Engelli bireylerin haklarına ilişkin yasal süreçler ve görevli kurumlar ülkeden ülkeye değişiklik gösterebilir, ancak genel olarak bazı evrensel prensipler ve mekanizmalar vardır. Özellikle Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi bu alanda önemli bir referanstır.

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi’ne göre, engelli bireylerin insan haklarına saygı gösterilmesi, eşitlik, ayrımcılığın önlenmesi, erişilebilirlik, katılım, özerklik ve yaşam standartlarının yükseltilmesi gibi temel prensipler bulunmaktadır.

Engelli Bireylerin Haklarını Korumak için Kurulmuş Devlet Kurumları ve Sivil Toplum Kuruluşları

Engelli bireylerin haklarını korumak, desteklemek ve uygulamak amacıyla çeşitli devlet kurumları ve sivil toplum kuruluşları görev almaktadır. Bunlar arasında genellikle aşağıdaki kurum ve kuruluşlar yer almaktadır:

1. Hükümet veya devlet kurumları: İlgili bakanlıklar veya departmanlar, engelli bireylere yönelik politikaların oluşturulması, yasal düzenlemelerin yapılması, destek ve hizmetlerin sunulması gibi görevleri yerine getirir. Örneğin, Sağlık Bakanlığı, Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Eğitim Bakanlığı gibi.
2. İnsan Hakları Komisyonları: Engelli bireylerin haklarını korumakla görevli insan hakları kurumları veya komisyonları bulunabilir. Bu kurumlar, şikayetlerin alınması, soruşturma yürütülmesi, adaletsizliklerin düzeltilmesi gibi işlevlere sahip olabilir.
3. Engelli Hakları Kuruluşları: Sivil toplum kuruluşları, vakıflar, dernekler, örgütler ve topluluklar engelli bireylerin hakları için çalışır ve destek verir. Bu kuruluşlar, savunuculuk faaliyetleri, bilgilendirme ve farkındalık çalışmaları, danışmanlık hizmetleri, eğitim ve iş imkanları gibi bir dizi hizmet sunabilir.
4. Mahkemeler: Yasal hakların ihlal edildiği durumlarda, engelli bireyler mahkemeye başvurabilir. Mahkemeler, yasal süreçleri yönetir, hak ihlallerini değerlendirir ve adil bir şekilde karar verir.

Bu kurumlar ve mekanizmalar engelli bireylerin haklarını korumak ve desteklemek amacıyla çalışır. Ancak her ülkenin kendi yasal süreçleri ve kurumları bulunmaktadır, bu nedenle spesifik bir ülke için daha ayrıntılı bilgi almak amacıyla o ülkenin ilgili hükümet veya sivil toplum kuruluşlarına başvurmak önemlidir.

Engelli haklarına ilişkin yasal belgelerin uygulanmasında görev alan kurumlar

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, engelli bireylerin haklarına ilişkin yasal belgelerin koordinasyon, denetim, izleme ve raporlama görevlerini yürütmektedir. Bakanlık bünyesinde Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Sosyal Yardımlar Genel Müdürlüğü, Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlükleri ve Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları bu görevleri yerine getirmektedir.

Sağlık Bakanlığı, engelli bireylerin sağlık durumlarını belirlemek, sağlık kurulu raporlarını düzenlemek, sağlık hizmetlerine erişimlerini sağlamak ve rehabilitasyon hizmetleri sunmak gibi görevleri yürütmektedir. Bakanlık bünyesinde Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Sağlık Raporları Daire Başkanlığı, Sağlık Kurulu Raporları Bilgi Sistemi (SARABİS), Sağlık Kurulu Raporları Merkezi (SARAMEK) ve ilgili sağlık kuruluşları bu görevleri yerine getirmektedir.

Milli Eğitim Bakanlığı, engelli bireylerin haklarını korumak, eğitim ihtiyaçlarını karşılamak, eğitim ortamlarını erişilebilir kılmak ve eğitimde fırsat eşitliği sağlamak gibi görevleri yürütmektedir. Bakanlık bünyesinde Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Özel Eğitim Kurumları Daire Başkanlığı, Özel Eğitim Değerlendirme Kurulları (ÖDEK) ve ilgili eğitim kurumları bu görevleri yerine getirmektedir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, engelli bireylerin istihdam haklarını korumak, istihdam olanaklarını artırmak, iş gücü piyasasına katılımlarını desteklemek ve sosyal güvenlik haklarını sağlamak gibi görevleri yürütmektedir. Bakanlık bünyesinde İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, İş Teftiş Kurulu Başkanlığı, İŞKUR Genel Müdürlüğü, SGK Genel Müdürlüğü ve ilgili kurum ve kuruluşlar bu görevleri yerine getirmektedir.

Engelli Bireylerin Eğitim Hakları için Yürütülen Hizmetler

Engelli bireylerin eğitim haklarının korunması, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülen çeşitli hizmetler ve uygulamalar ile sağlanmaktadır. Örneğin:

Özel eğitim hizmetleri, engelli bireylerin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak, gelişimlerini desteklemek ve topluma katılımlarını artırmak amacıyla verilen hizmetlerdir. Özel eğitim hizmetleri, engel türlerine yönelik olarak açılan ayrı özel eğitim okullarında, genel eğitim içerisindeki okulların özel eğitim sınıflarında, kaynaştırma eğitimi uygulanan sınıflarda veya özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde verilmektedir.

Evde eğitim hizmeti, okula gidemeyecek durumda olan engelli bireylere ev ortamında özel eğitim sağlayan bir hizmettir. Evde eğitim hizmeti, Rehberlik Araştırma Merkezi tarafından yapılacak değerlendirme sonrasında uygun görülen bireylere verilmektedir. Evde eğitim hizmeti, erken çocukluk, okul öncesi ve ilköğretim düzeyindeki engelli bireylere gezici öğretmenler tarafından verilmektedir.

Erişilebilirlik çalışmaları, engelli bireylerin eğitim ortamlarına erişimini kolaylaştırmak için yapılan çalışmalardır. Erişilebilirlik çalışmaları, fiziksel erişilebilirliği (rampa, asansör, tuvalet vb.) ve bilgiye erişilebilirliği (sesli kitap, büyük puntolu kitap, Braille alfabesi vb.) kapsamaktadır. Erişilebilirlik çalışmaları, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülmekte ve ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde gerçekleştirilmektedir.

Türkiye’de engelli bireylerin eğitim haklarına ilişkin yasal düzenlemeler

Anayasa, engelli bireylerin eğitim hakkını temel bir insan hakkı olarak tanımakta ve devletin bu hakkı sağlamak için gerekli tedbirleri almasını öngörmektedir. Anayasa’nın 42. maddesinde “Kimse, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” ibaresi yer almaktadır.

5378 Sayılı Engelliler Kanunu, engelli bireylerin eğitim hakkını korumak ve teşvik etmek için çeşitli hükümler içermektedir. Kanunun 15. maddesinde “Hiçbir gerekçeyle engellilerin eğitim alması engellenemez ve engelli çocuklara, gençlere ve yetişkinlere, engelli olmayanlarla eşit ve bütünleştirilmiş ortamlarda eğitim olanağı sağlanır.” denilmektedir. Kanun ayrıca engelli bireylerin erken tanılama, özel eğitim, kaynaştırma eğitimi, mesleki eğitim ve rehabilitasyon gibi hizmetlerden yararlanmasını da düzenlemektedir.

Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, Türkiye’nin de taraf olduğu bir uluslararası sözleşmedir. Sözleşme, engelli bireylerin insan haklarına saygı duyulmasını, ayrımcılığa uğramadan topluma katılımını ve engellilikle ilgili konularda karar alma süreçlerine dahil edilmesini amaçlamaktadır. Sözleşmenin 24. maddesi “Eğitim” başlığı altında engelli bireylerin eğitim hakkını tanımakta ve devletleri bu hakkı sağlamak için gerekli tedbirleri almaya çağırmaktadır.

Engelli Bireylerin Haklarına İlişkin Sözleşme, Türkiye’nin de taraf olduğu bir Avrupa Konseyi sözleşmesidir. Sözleşme, engelli bireylerin sosyal, ekonomik ve kültürel haklarını güvence altına almakta ve engellilik temelli ayrımcılığı önlemeyi hedeflemektedir. Sözleşmenin 15. maddesi “Eğitim” başlığı altında engelli bireylerin eğitim hakkını tanımakta ve devletleri bu hakkı sağlamak için gerekli tedbirleri almaya çağırmaktadır.